Wat betreft architectuur en stedenbouw staat Rotterdam eigenlijk al sinds de wederopbouw bekend als de modernste stad van Nederland. Dat de stad nog lang niet klaar is, blijkt uit de nieuwste visionaire vergezichten. De bouw van een futuristisch reuzenrad moet de komst van een nieuwe economie markeren. Transformeer olieraffinaderijen tot biobrandstoffabrieken en haal gas uit groente-afval, aldus de visionaire sociaal econoom Jeremy Rifkin in een advies aan de metropoolregio Rotterdam/Den Haag.
De eerder dit jaar aangekondigde bouw van het futuristische reuzenrad ‘The Dutch Windwheel’, staat symbool voor de economische transformatie die Rifkin adviseert. Het reuzenrad wordt een 174 meter hoge attractie, met binnenin hotels en appartementen. Het gebouw integreert alle moderne technieken van een duurzame circulaire energiehuishouding. In de opening, in het midden van het gebouw,zal windenergie worden opgewekt. Drinkwater wordt gemaakt van regenwater en gas wordt gewonnen uit het afval van de bewoners.
Toekomstplannen Rotterdam, Den Haag en regio
Rifkin is door Rotterdam, Den Haag en 21 regiogemeenten ingehuurd voor het opstellen van een visionair toekomstplan. Volgens hem kan vandaag al begonnen worden met het ombouwen van olieraffinaderijen naar biobrandstoffabrieken in de Rotterdamse haven. Het opgestelde plan ‘Roadmap Next Economy’ is een integrale beschrijving van een toekomstige economie. Dat gaat van de wijze hoe gebouwen in de toekomst nog duurzamer kunnen worden, tot het advies om kinderen op school meer computerles te geven. Uitgangspunt is dat fossiele brandstof als motor van de economie vervangen is/wordt door het internet. Daarbij wijst Rifkin op vergaande gebouw automatisering en big data analyse.
Financiering
De visie, die een handleiding biedt tot 2050, wordt momenteel beoordeeld door de samenwerkende gemeenten in de Metropoolregio Rotterdam/Den Haag, bijgestaan door het bedrijfsleven en wetenschappers. Het definitieve rapport zal waarschijnlijk in november verschijnen. Om de plannen te realiseren is een investering van 50 tot 100 miljard euro nodig in de regio. Dit met name voor het aanleggen van glasvezel, sensoren en databases. Deze nieuwe digitale infrastructuur wordt qua impact door Rifkin vergeleken met de aanleg van wegen, sporen en bruggen ten tijde van de industriële revolutie in de 19e eeuw. Voor de financiering geeft Rifkin geen oplossingen, aldus het AD. Een kostendeling tussen overheid en bedrijfsleven ligt voor de hand.
Op 29 juni zijn in Het Nieuwe Instituut in Den Haag de winnaars bekendgemaakt van de ontwerpprijsvraag: ‘A home away from home’. De opdracht was om een mooi nieuw ontwerp te verzinnen voor tijdelijke huisvesting van vluchtelingen. De winnende ideeën voor innovatieve vluchtelingenhuisjes raken naast vluchtelingenopvang ook nog eens andere maatschappelijke thema’s zoals duurzaamheid, krimp en studenten- en seniorenhuisvesting.
‘A home away from home’ is een initiatief van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers in samenwerking met de Rijksbouwmeester Floris Alkemade. De jury werd overspoeld met ideeën, die zeer uiteenliepen. Om recht te doen aan de variëteit van de inzendingen werd gekozen om zes winnaars te huldigen in plaats van één.
Meer dan één antwoord
De inzendingen laten zien dat er meer dan één antwoord is, aldus het juryrapport: “De voorstellen zijn onvergelijkbaar. We hebben daarom bewust gekozen voor een brede variatie van oplossingen die allemaal met hun eigen kwaliteit het verschil kunnen maken. Naast innovatief materiaalgebruik, productietechnieken en de toepassing van veel duurzame technologie, adresseren de ontwerpen ook maatschappelijke thema’s zoals grootschalige energieproductie, revitalisering van krimpgebieden, integratie en werkgelegenheid en de transformatie van leegstaande gebouwen.”
Ontwikkelen van prototypen
De zes winnende teams werken in de komende maanden aan de ontwikkeling van een prototype van hun ontwerp. Die worden vervolgens tijdens de Dutch Design Week in oktober tentoongesteld. Carolien Schippers, manager huisvesting COA: “Ik geloof sterk in de overtuigingskracht van goede voorbeelden die je kunt ervaren. Door een financiële bijdrage te leveren aan de realisatie van prototypes kunnen we de implementatie van nieuwe ideeën in de praktijk versnellen”. De jury hoopt met de brede selectie een impuls te kunnen geven aan de ontwikkeling van meer flexibele vormen van woningbouw op verschillende plekken, zowel in Nederland als internationaal, bijvoorbeeld als oplossing voor vluchtelingenkampen ‘in de regio’. Een selectie van alle inzendingen is tot en met 7 juli te bekijken in een pop-up tentoonstelling in Het Nieuwe Instituut Rotterdam en tussen 13-17 juli tijdens het White Nights Festival in het Museumpark in Rotterdam.
Het opwekken van zonne-energie uit geluidsschermen langs Nederlandse snelwegen heeft potentie. Dat is de conclusie van testen die het afgelopen jaar zijn gedaan langs de snelweg bij Den Bosch. Verschillende zonnecel technologieën werden getest op onder meer energieproductie en technische haalbaarheid.
De zogenoemde SONOB-praktijktest (onderdeel van het project Solar Noise Barriers) heeft volgens de betrokkenen waardevolle inzichten opgeleverd. ‘Het toont aan dat zonnecellen geïntegreerd in transparante geluidsschermen al toepasbaar zijn op grote schaal, terwijl voor nieuwere technologieën nog verdere ontwikkeling nodig is”, zegt Stijn Verkuilen projectleider van initiatiefnemer Heijmans.
Praktijktest
Verkuilen: “Wat ons betreft is de praktijktest geslaagd en gaan we pilot projecten op grotere schaal uitvoeren. We hopen volgend jaar een nieuw project te starten, maar zijn nog op zoek naar een geschikte locatie.” Met de vervolgpilot wil Heijmans nieuwe ervaring opdoen en nagaan hoe opgewekte elektriciteit in nabijheid van geluidsschermen verbruikt kan worden of straatverlichting kan laten branden. De test werd gedaan met twee zonnecel-types op basis van silicium en twee op basis van LSC (luminescent solar concentrator). De LSC-schermen blijken nog doorontwikkeld te moeten worden, om een hogere energieopbrengst te krijgen.
Toekomstmuziek
Volgens een persbericht van heijmans zijn geluidsschermen van 4 meter hoog, met geïntegreerde zonnecellen over een lengte van een kilometer, in staat om 100 huishoudens van elektriciteit te voorzien. Of om snelwegverlichting over een lengte van 20 kilometer te laten branden. Tijdens de testperiode afgelopen jaar is de belangstelling voor de zonne-geluidsschermen gegroeit. Een geluidsscherm dat niet alleen zonne-energie oplevert, maar ook zorgt voor verlichting en het afvangen van fijnstof is een mooie belofte voor de toekomst.
Het SONOB-project in ’s-Hertogenbosch werd uitgevoerd door Heijmans, Technische Universiteit Eindhoven, Van Campen Industries, SEAC, Airbus Defence and Space Netherlands en ECN en is mede mogelijk gemaakt door de Gemeente ’s-Hertogenbosch, Willemspoort, SPARK campus, het Ministerie van Economische Zaken en Scheuten.
Er is de komende twee decennia zo’n 350 tot 400 miljoen euro rijksgeld per jaar nodig voor de krimpregio’s in Groningen, Fryslân, Gelderland, Zeeland en Limburg. Daarmee kan geïnvesteerd worden in de economie, de arbeidsmarkt, de woningvoorraad en de leegstand in deze gebieden. Dat schrijven de vijf provincies in hun visie ‘Nederland in balans; een nieuwe koers voor krimpregio’s’, gericht aan het Rijk.
De vijf provincies ervaren door de bevolkingsdaling in bepaalde gebieden, dat Nederland niet in balans is. Ze zien graag dat de economische mogelijkheden in de krimpregio’s beter worden benut. Op dit moment zetten de provincies zich samen met gemeenten in om de problemen in de krimpgebieden het hoofd te bieden. Maar ze kunnen het niet alleen: hulp van het Rijk is nodig, schrijven ze.
Multifunctionele voorzieningen
Het geld van het Rijk willen de provincies gebruiken voor onder meer de verbetering van de infrastructuur in de gebieden, werkloosheidsbestrijding (via her- en bijscholingstrajecten), een sloopfonds voor particuliere woningen en de herbestemming van leegstaande panden (zoals scholen of sportgebouwen). De provincies maken zich zorgen over het wegvallen van sociale en culturele voorzieningen, zoals dorpshuizen. De komst van grote multifunctionele voorzieningen op centrale plekken, kan uitkomst bieden, zo valt in het rapport te lezen.
Potentie voor grensgebieden?
De provincie Groningen kent drie krimpregio’s: De Marne, de Eemsdelta en Oost-Groningen. Andere gebieden in Nederland met vergelijkbare problemen zijn Maastricht-Heuvelland, Parkstad en de Westelijke Mijnstreek in Limburg, de Achterhoek in Gelderland, Zeeuws-Vlaanderen in Zeeland en Noordoost-Fryslân. Vier van de vijf krimpregio’s liggen aan de grens met Duitsland of België. De provincies wijzen op de vele economische mogelijkheden, wanneer de taalkundige, culturele en juridische barrières opgeheven zouden worden. Dat betekent bijvoorbeeld dat er een makkelijkere uitwisseling van arbeidskrachten kan plaatsvinden.
De komende jaren zullen talloze kerkgebouwen in Nederland leeg komen te staan. Een ruimtelijk probleem van nationale omvang dreigt. Kan deze opgave ook als kans worden benaderd? Een onderzoek aan de hand van de Willibrordkerk in Borger, die werd getransformeerd tot cultuurpodium, gespecialiseerd in rootsmuziek.
Van orgel naar bluesgitaar
Dat Nederland te kampen heeft met veel leegstaande kerken is geen nieuws. De omvang van de opgave lijkt echter steeds groter te worden. De laatste jaren neemt het verwachte aantal kerken dat binnen afzienbare tijd leeg komt te staan alleen maar toe. Het recente onderzoek ‘God in Nederland’ maakt duidelijk dat sterk afnemend kerkbezoek binnen de traditionele kerken er voor zorgt dat deze prognoses serieus genomen moeten worden. Hoe groot de opgave precies is? “Een paar jaar geleden werd gesproken over 1200 kerken, daarna over 1500, maar met een beetje pech gaan we richting de 2000 leegstaande kerkgebouwen in Nederland”, aldus Frank Strolenberg. Hij is als programmamanager van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed nauw betrokken bij de herbestemming van kerken. Harde cijfers zijn moeilijk te geven, want wanneer staat een kerk definitief leeg?
Er zijn kerken die bijvoorbeeld enkel met Pasen en Kerstmis de deuren openen. Strolenberg geeft aan dat een gedegen inventarisatie wordt bemoeilijkt doordat sprake is van vastgoedinformatie, die niemand graag deelt. Daar komt een interessant element van de kerkenleegstand om de hoek kijken. Een groot deel van de ‘portefeuille’ is in handen van de rooms-katholieke bisdommen. Deze hebben per bisdom tientallen, zo niet honderden (toekomstige) leegstaande kerken in bezit. Strolenberg: “Bisschop Eijk van Utrecht, spreekt erover om 280 van de 300 kerken te sluiten, alleen in het bisdom Utrecht. Dan voel je aan, dit is groots. We staan voor een enorme opgave.”
Lokale trots
Een opgave die kan uitgroeien tot ruimtelijk probleem van nationale omvang. Wanneer niet tijdig wordt geageerd, verpauperen de kerken en worden oplossingen steeds moeilijker, duurder en onmogelijker. In krimpgebieden zal verpaupering de – toch al niet populaire – gebieden nog minder aantrekkelijk maken. Aan de andere kant kan de opgave vanuit een positieve benadering worden bekeken. Een lege kerk biedt ondernemers, gemeenten en particulieren de kans om zich te profileren, om dromen waar te maken, om regionale of lokale trots te tonen en de geschiedenis te doen herleven. Een lege kerk biedt kansen om een dorp of gebied te revitaliseren en juist in krimpgebieden een verschil te maken, door een gebied een nieuwe impuls te geven.
De huidige paradox in de samenleving is dat religie en kerkgang steeds minder populair wordt, terwijl veel religieuze waarden in de huidige maatschappij steeds meer het publieke en zelfs het commerciële domein betreden. Gemeenschappelijk belang en verbinding, omzien naar de zwakkere medemens, zijn waarden die hun weg vinden naar de gebouwde omgeving. Juist kerken zijn gebouwen waar gemeenschap en verbinding van oudsher centraal staan.
‘Meest lastige erfgoed’
Hoe komt dit tot uiting in de gebouwde omgeving en welke rol vervult de bouwwereld hierin? “De ene herbestemming na de andere vliegt je momenteel om de oren”, aldus Strolenberg. Veel gebouwen, van kerken tot industrieel erfgoed, krijgen een maatschappelijke of commerciële functie, of iets daar tussenin. Van bedrijfsverzamelgebouw in een oude fabriek, tot wijkcentrum in een kerk. Alle combinaties blijken mogelijk.
“Investeer eerst in zaken die van belang zijn voor een snelle exploitatie.”
Verschillende partijen maken zich sterk om te voorkomen dat monumentale kerken verpauperen. Inmiddels verenigen diverse organisaties zich om na te denken over een integrale aanpak van de opgave van leegstand van kerken in Nederland. In 2014 startte de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed. Zo’n dertigtal landelijk opererende partners zetten zich binnen deze agenda actief in ‘voor een goede toekomst van religieus erfgoed’. Maar wat is dat – ‘een goede toekomst’? De Agenda is geïnitieerd door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, die zelf als voornaamste taak heeft om het beheer van rijksmonumenten te coördineren. In de Agenda wordt echter breder gekeken, naar kerken in het algemeen. “Kerken zijn het meest lastige erfgoed, vanwege de emotionele betrokkenheid van eigenaren en buurtbewoners. Er zijn allerlei mogelijkheden om ruzie te krijgen.” Strolenberg bevindt zich als verbindende partij in een constante spagaat tussen de belangen van kerkgemeenschappen, die het liefst geen afstand van de kerk doen, het belang van de Rijksdienst om de gebouwen te laten onderhouden en restaureren en het belang van ondernemers en gemeenten om een nieuwe bestemming aan een kerk te geven. “In plaats van – met een beetje pech – tweeduizend keer ruzie te moeten maken, willen we met elkaar oplossingen vinden, waardoor de kerkgebouwen nog wat kunnen betekenen voor de samenleving. Vanuit die gedachte is de samenwerking tussen het dertigtal organisaties begonnen.”
Parade van plattelandskerken
Kennis genereren, nieuwe wegen verkennen, samenwerken, van elkaar leren, eventueel generieke oplossingen vinden en kennisdeling zijn de middelen in de strijd tegen een land vol lege kerken. Dit gebeurt momenteel onder andere middels het programma Adopteer een Kerk (zie kader op pagina 40).
De kunst van het op juiste wijze herbestemmen van kerken is het op gang brengen van een dialoog Tussen gemeente, buurtbewoners, ondernemers en kerkeigenaren (meestal kerkelijke gemeenten). Het ligt voor de hand dat in eerste instantie wordt gezocht naar een religieuze invulling, vanwege de sentimenten van de eigenaren en omwonenden. Dit is echter geen vereiste. Dat blijkt wel uit de vele verschillende voorbeelden van herbestemming die al zijn gerealiseerd. Juist wanneer een religieuze invulling niet mogelijk blijkt, is het zaak dat de juiste signalen worden opgepikt door eigenaren en door gemeenten, om ideeën en draagvlak uit de samenleving te genereren. Dat maakt de opgave zo’n bijzondere; dat er sprake is van bestaande gebouwen, waar iedereen wel een mening of gedachte over heeft. Kerken zijn grote, imposante en herkenbare gebouwen en laten hun sporen na in de beleving van mensen, of zij nou religieus zijn of niet. In februari publiceerde de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed de brochure ‘een parade van plattelandskerken’, waar 25 inspirerende voorbeelden worden gegeven van kerken die succesvol getransformeerd werden. De transformaties worden onder meer doorgelicht op organisatie, draagvlak en financiën. Volgens Strolenberg is enthousiasme en betrokkenheid de rode draad tussen de zeer diverse projecten. Het grote enthousiasme laat eens te meer zien dat het ‘probleem’ van kerkenleegstand zeker ook een ‘kans’ is.
Realisatie van een droom
Vraag dat aan Henk Eggens, die de Willibrordkerk in Borger, Drenthe, min of meer eigenhandig transformeerde tot poppodium. De kerk, een rijksmonument, werd al jarenlang niet meer gebruikt voor erediensten en was eigendom van de gemeente Borger. Eggens nam een hypotheek op zijn woning, financierde de transformatie eigenhandig en realiseerde zijn droom: podium Vanslag, midden in de kerk.
“Die naam is niet voor niets. Ik had nogal wat mensen van slag. Maar ik wilde de weerstand voorbij”, aldus Eggens. 5 november 2012, hij kent de datum uit zijn hoofd, presenteerde de gemeente Borger haar plannen voor een nieuw plein dat het centrum van Borger een impuls moest geven. Eggens was uitgenodigd om aan buurtbewoners zijn plan met de Willibrord te vertellen. “Wat heerste was ongeloof. Ze vroegen me wanneer ik aan de slag zou gaan. ‘Volgende week’, zei ik.” In die week kreeg Eggens van de gemeente een seintje dat een aantal mensen ernstige bezwaren had.
Maar Eggens had zijn huiswerk gedaan en kreeg van de gemeente en Monumentenzorg de toestemming om bepaalde elementen uit de kerk te slopen die er veertig jaar eerder waren ingezet – en dus geen monumentale waarde hadden. Met hulp van de plaatselijke aannemer ging Eggens aan de slag, nog voordat er bezwaar kon worden aangetekend. Een geluidsinstallatie, lichtinstallatie, een bar en een podium werden in de kerk aangebracht en 1 januari 2013 opende Vanslag haar deuren. “Degene die met tranen in de ogen bij mij stond en zei: ‘dat dit met mijn kerk moet gebeuren’, veranderde toen in mijn grootste pleitbezorger. Omdat hij zag dat we uit respect voor de oude situatie hadden gehandeld. Toen hij vijftig jaar getrouwd was moest het feest bij ons plaatsvinden.”
Het kerkje van klein wetsinge is na transformatie genomineerd voor bna beste gebouw van het jaar 2016. bron: duncan wijting
Exposure voor het hele dorp
Eggens is vol lof over de gemeente Borger, die haar nek uitstak en hem buiten de discussie wist te houden. Inmiddels is ook de eerste fase van het plein gerealiseerd en heeft het centrum van Borger een flinke impuls gekregen. “We vonden elkaar in dezelfde ambitie, wat de zaken in een stroomversnelling heeft gebracht.” De afgelopen drie jaar vonden meer dan 200 concerten plaats in de kerk. Vanslag richt zich op kwaliteitsmuziek, roots, americana, en heeft daarin een niche weten te vinden. Een unieke exploitatie van de kerk. Bands als Sons of Bill en The Mulligan Brothers, bekende namen onder rootsliefhebbers, trekken zelfs publiek uit België en Duitsland naar Borger. Over de ‘exposure’ voor het dorp Borger heeft Eggens twee leuk anekdotes. “Zo’n band als Sons of Bill maakt een tournee: München, Frankfurt, Borger, Berlijn, Talinn, Helsinki. Daarbij, wanneer een band in De Wereld Draait Door is en daar wordt gezegd dat de enige mogelijkheid om ze in Nederland te zien in Borger is, zijn we aan het eind van de avond uitverkocht.”
Op het eerste oog lijkt er dus sprake van een succesvolle herbestemming. De twee stichtingen die Eggens met zijn vrouw oprichtte, Stichting Vanslag en Stichting behoud en beheer Willibrordkerk, maken echter geen winst. “Het is allemaal idealisme en liefde voor muziek. Ik ben blij wanneer ik aan het eind van het jaar een nul onder de streep heb staan.”
“Er is sprake van gebouwen, waar iedereen wel een mening of gedachte over heeft.”
Schoolvoorbeeld
Voor Frank Strolenberg is de herbestemming in Borger een schoolvoorbeeld. De herbestemming doet recht aan het rijksmonument, zorgt voor revitalisering van een dorp in een krimpgebied en vervult een maatschappelijke en culturele functie. Dat de gemeente Borger tevreden is, blijkt wel uit het feit dat de kerk op 1 januari 2016 voor het symbolische bedrag van één euro werd overgedragen aan de Stichting behoud en beheer Willibrordkerk. Ook de provincie kreeg lucht van de situatie en vroeg Eggens waarom hij niet had gewacht tot deze overdracht, zodat hij subsidie had kunnen krijgen voor herbestemming van cultureel erfgoed. “Maar dan had ik jaren moeten wachten en was het misschien alsnog niet doorgegaan. Maar uiteindelijk is die subsidie voor de verbouwing met terugwerkende kracht alsnog verkregen.” Een knap staaltje pragmatisme, dat zo nodig is om van de herbestemming van kerken een succes te maken. Lokaal initiatief, realisme bij de eigenaren, een proactieve gemeente en een provincie die meedenkt. Het blijken allemaal belangrijke factoren. Strolenberg benadrukt dat in het algemeen de wet- en regelgeving in dienst zou moeten staan van de – soms weerbarstige – praktijk van religieus erfgoed. “Als je denkt vanuit de regels kom je er niet uit. Gemeenten moeten leren omgaan met dit vraagstuk van herontwikkelen en de rol van burgers en ondernemers daarin.” Zelfstandig initiatief uit de samenleving blijkt gewenst. De bouwwereld kan daarin een rol spelen, via ondernemers en bouwbedrijven met goede ideeën voor transformaties.
Dat het niet eens zo ingewikkeld hoeft te zijn om dit goed en verantwoord te doen, blijkt uit het voorbeeld van Borger.
[tabs]
[tab title=”Info”]
Adopteer
Er zijn vooralsnog weinig grote bouwbedrijven actief in de wereld van herbestemming. Het herbestemmen van kerken blijkt maatwerk. De bekendste naam op dit gebied is BOEi, dat zich op grotere schaal bezighoudt met herbestemming van cultureel erfgoed.
Momenteel werken BOEi, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en Stadsherstel Amsterdam samen in het programma Adopteer een kerk. Zes geselecteerde kerken worden de komende maanden door experts aan een grondig onderzoek onderworpen. Daarbij wordt gekeken naar alle aspecten die komen kijken bij het creëren van een nieuwe invulling voor een leegstaande kerk. Aan de hand van dit proces worden ‘tien geboden’ opgesteld voor succesvolle herbestemming. Zo ontstaat er een praktische handleiding voor partijen die een kerk willen herbestemmen. Sylvia Pijnenborg, adjunct-directeur van BOEi: “Er wordt veel gepraat en nagedacht, maar ik miste een pragmatische aanpak. Vandaar dat wij, samen met de stichting Behoud en Herbestemming Religieus Erfgoed (BHRE) het initiatief hebben genomen om aan de slag te gaan met Adopteer een kerk. Er mag en er moet meer gedaan worden.” Pijnenborg heeft het daarbij over kennisdeling, het ontwikkelen van expertise het opschalen van kennis en het simpelweg aan de slag gaan met lege kerken. “Er wordt vaak te lang overlegd. Dat komt omdat de opgaven zo verschillend zijn en eigenaren geen expertise hebben. Logisch, want ze hebben nog nooit een herbestemming gedaan. We willen voorkomen dat steeds opnieuw het wiel uitgevonden moet worden. Los van het maatwerk, zijn er altijd overlappingen tussen projecten. Daar wordt het interessant.”
BOEi heeft als insteek om bij ingewikkelde projecten gewoon maar aan de slag te gaan en tijdens het project ‘organische groei’ te laten plaatsvinden. Volgens Pijnenborg is dat het meest effectief. “Wat wel storend kan zijn, is dat omwoners niet willen dat een kerk verdwijnt, maar wel gaan steigeren wanneer er een nieuwe invulling wordt ontwikkeld. Daarbij moet de eigenaar ook mee willen werken, anders leidt onze energie tot niets. Ondernemers en burgers met energie kunnen het verschil maken. De energie die er is efficiënt inzetten, dat is de kunst.” Ook gemeenten zouden volgens Pijnenborg over het algemeen pragmatischer kunnen handelen. Overleg over vergunningen en het wijzigen van het bestemmingsplan nemen meer tijd in beslag dan haar lief is. “Gemeenten zouden een faciliterende, of zelfs activerende rol moeten spelen. Nu komt het nog voor dat er door particulieren veel kosten worden gemaakt, waarna het project later stukloopt op een bestemmingsplanprocedure. Ik ben daar schrijnende voorbeelden van tegengekomen die heel demotiverend werken. Gemeenten zouden al in een beginstadium duidelijkheid moeten verschaffen en zelf ook hun nek uit moeten steken. Veel herbestemmingen lopen ook stuk door een discussie over de waarde van de kerk. Adviseurs geven eigenaren nogal eens een verkeerd beeld van de werkelijkheid.” Pijnenborg heeft een suggestie voor kerkeigenaren die toch denken te kunnen verdienen aan hun kerk. “Draag de kerk over voor het symbolische bedrag van één euro, onder voorwaarde dat men deelt in de winst, wanneer de nieuwe functie rendabel is.”
Binnen het project Adopteer een kerk wordt alle kennis opgeschreven en open source gedeeld. Het bijzondere van BOEi is dat het – als organisatie zonder winstoogmerk – op het snijvlak van maatschappelijk en zakelijk ondernemen veel voor elkaar krijgt. Herbestemming van kerken vraagt om een professionele attitude, maar tegelijk om maatschappelijk fingerspitzengefühl. “We zijn een atypisch adviesbureau, atypisch eigenaar en atypisch ontwikkelaar, en het werkt!”
Inmiddels zijn de eerste kerken bezocht en de eerste lessen getrokken. Het maken van een business plan blijkt cruciaal, investeer eerst in zaken die van belang zijn voor een snelle exploitatie. Als er weer een geldstroom is, kan vervolgens gekeken worden naar restauratie of verfraaiing. Informeer naar draagvlak bij omwonenden, lokale stichtingen en vrijwilligers. En zet in op zaken die een kerk uniek, onderscheidend maken. En ga op zoek naar oude en nieuwe verhalen, die de ‘persoonlijkheid’ van een kerk definiëren en bedenk hoe de kerk in de markt gepositioneerd kan worden.
Wat te doen?
Speelparadijs, restaurant, fitnessclub, casino, zwembad; de lijst met nieuwe bestemmingen voor lege kerken is eindeloos. Onderstaand overzicht toont een kleine selectie van aansprekende voorbeelden van succesvolle herbestemmingen in Nederland.
Religieus industrieel erfgoed
De neogotische Metaal Kathedraal in Utrecht kent een bijzondere geschiedenis. De negentiende eeuwse kerk fungeerde vanaf 1941 als zijspan- en later als metaalfabriek. Over transformatie gesproken. Er is dus sprake van religieus industrieel erfgoed. Sinds 2011 is de Metaal kathedraal een ‘ecologische creatieve broedplaats’. De kerk biedt werkruimte aan en wordt gerund door kunstenaars, die projecten initiëren voor wijk, stad en bewoner. Een letterlijke en figuurlijke proeftuin, waar ontwikkeling van kunst en natuur hand in hand gaan. Op www.metaalkathedraal.nl is een interessant overzicht te zien van alles wat er in de kathedraal mogelijk is én hoe de financiële huishouding van de publiek-private samenwerking is opgesteld.
Bouwondernemers tonen hun kunsten
Lege kerken bieden kansen aan ondernemers in de bouw om te laten zien wat ze kunnen.
John Weenink, eigenaar van een installatie- en dakdekkersbedrijf en timmerman Mike van der Ven restaureren in Brielle op eigen initiatief de verwaarloosde Geuzenkerk. Ze kochten de kerk en knapten hem volledig op. Uiteindelijk is het doel om twee woonhuizen in het gebouw te realiseren. “Dit project is voor ons een mooie promotie van onze jonge bedrijven: wij kunnen hier ons vakmanschap mee laten zien. Het is toch belangrijk dat je dit soort projecten, waar vakmanschap voor nodig is, blijft uitvoeren. Daarmee zorg je dat we met elkaar de technieken die nodig zijn om monumenten te onderhouden blijven beheersen. Want ambachtsscholen zijn er ook al niet meer, dus leren doe je in de praktijk”, aldus de jonge ondernemers op monumenten.nl.
Naar de fysio in de kerk
Het had wat voeten in de aarde om een voormalige kerk en twee aangrenzende herenhuizen in de Amsterdamse Staatsliedenbuurt te verbouwen tot een huisartsen- en fysiopraktijk. Grootste opgave voor BNB architecten en interieurarchitect Hanke Lumens was om de verschillende ruimtes logisch in elkaar te laten overvloeien en dat te definiëren in een helder programma van eisen. De volledige begane grond van de panden werd gestript, waarna doorbraken vanuit de kerk naar de panden werden gecreëerd. De kerk is nu in gebruik als receptie en grote wachtruimte, waarbij het gebouw zoveel mogelijk in tact is gelaten. In het weekend vinden er culturele activiteiten plaats in het gebouw. Ook deze kerk kent een bijzondere geschiedenis. Oorspronkelijk was het namelijk een werkplaats, totdat de Nederlands Hervormde Gemeente het gebouw in 1910 tot kerk transformeerde.
Wonen rondom het Heilig Hart
Aan het eind van 2016 wordt in Breda begonnen met transformatie van de Heilig Hart kerk. Bijzonder is dat de transformatie van de kerk een integraal onderdeel is van de bouw van een appartementencomplex. Vandaar dat voor het hele gebied is gekozen voor de naam Heilig Hart Hof. In de kerk komt een restaurant, Health Club en kantoor- en ontmoetingsruimte voor de buurt. Een mooi voorbeeld van een project waar maatschappelijke en commerciële belangen elkaar weten te vinden binnen de transformatie van een lege kerk. In 2014 ging het college van Burgemeester en Wethouders akkoord met de plannen van vastgoedontwikkelaar dimensie Vier. Het Heilig Hart Hof zal naast de getransformeerde kerk gaan bestaan uit 39 koopappartementen, verdeeld over drie verdiepingen.
Architectuurprijs voor transformatie?
Het 175 jaar oude kerkje van Klein Wetsinge in de provincie Groningen, dingt mee naar de BNA prijs voor beste gebouw van het jaar. De kerk werd afgelopen jaar getransformeerd en gerestaureerd. Achter in de kerkzaal zijn twee grote afsluitbare ovale ruimtes aangebracht. De ene bevat een keuken en de ander een vergaderzaal. Het gebouw is nog steeds te gebruiken als kerk, maar ook voor recepties en partijen. Daarnaast fungeert het als ontmoetingsplaats voor de buurt, met een restaurant en een winkeltje met streekproducten. Er is nagedacht over de details: bezoekers knnen via het uurwerk in de toren, over de gewelven naar achteren lopen waar ze uitzien over het aangrenzend natuurgebied. De kerk is gerestaureerd onder leiding van architectenkantoor De Jong, in opdracht van de stichting Oude Groninger Kerken.
De laatste jaren is de inbraakmethode cilindertrekken – ook wel kerntrekken genoemd – populair onder inbrekers. In Den Haag worden daarom 2.200 huurwoningen beveiligd tegen deze methode door aanbreng van een zogenoemde anti-kerntrekbeslag.
De actie is geïnitieerd door de gemeente Den Haag, in samenwerking met vier wooncorporaties en de politie. Het startschot voor het verbeteren van de veiligheid van de woningen werd afgelopen donderdag gegeven door minister Van der Steur van Veiligheid en Justitie en burgemeester Van Aartsen. Gemeenten die samen met woningcorporaties extra willen investeren in inbraakpreventie, komen ook in aanmerking voor financiële ondersteuning.
Bouwbesluit
De laatste jaren stijgt de inbraakmethode cilindertrekken zichtbaar. Daarom is voor het Politiekeurmerk Veilig Wonen (PKVW) cilindertrekbeveiliging sinds 2011 voor de nieuwbouw en iets later ook voor de bestaande bouw (2014) een eis. Sinds 1 januari 2016 moeten nieuw te bouwen woningen een voorziening tegen ‘cilindertrekken’ hebben. Dankzij de gezamenlijke inzet van publieke en private partijen is deze preventieve maatregel tegen woninginbraak bereikt en opgenomen in het Bouwbesluit. De minister hoopt met zijn ondersteunende maatregelen in 2016 zo’n 25.000 woningen van betere beveiliging te voorzien.
Subsidie van ministerie
Gemeenten die samen met woningcorporaties extra willen investeren in inbraakpreventie, komen in aanmerking voor financiële ondersteuning. Het ministerie van Veiligheid en Justitie stelt hiervoor dit jaar maximaal twee miljoen euro beschikbaar. De bijdrage is bedoeld voor betere beveiliging van huurwoningen in meerjarige hotspots. Om in aanmerking te komen voor deze bijdrage, moet er sprake zijn van een integrale aanpak. Bovendien moet de corporatie 50 procent van de totale kosten bijdragen. Gemeenten kunnen, naast huurwoningen, ook koopwoningen meenemen. In dat geval dient de bewoner de helft van de kosten voor zijn rekening te nemen.
Elektrisch rijden wordt langzamerhand steeds beter gefaciliteerd in Nederland. De komende jaren zal het aantal elektrische laadpunten alleen maar toenemen. De hoop is dat elektrisch rijden daarmee op den duur volledig mainstream wordt. De provincie Noord-Brabant heeft een aanbesteding aangekondigd voor 2.000 slimme laadpunten voor onder meer elektrisch laden. Daarmee groeit het aantal laadpunten in Noord-Brabant naar 4.340.
De nieuwe laadpunten worden gerealiseerd vanaf begin 2017. De aanbesteding is een onderdeel van het stapsgewijs uitbreiden van de infrastructuur voor elektrisch rijden in Noord-Brabant. De provincie ambieert om in 2020 zo’n 12.000 publieke of semipublieke laadpunten te hebben, om een groei naar 100.000 elektrische voertuigen mogelijk te maken. Momenteel zijn er in de provincie ongeveer 18.500 elektrische voertuigen.
Vrije keuze energieleverancier
Op deze wijze kan elektrisch rijden langzaam mainstream worden. De nieuwste generatie aan elektrische laadpunten bouwt voort op succesvolle experimenten met een vrije keuze van energieleverancier. De nieuwe laadpunten zijn allemaal geschikt voor het laden van lokaal opgewekte duurzame energie. Dat betekent dat een automobilist zijn auto onderweg in Brabant kan opladen met energie van zijn eigen zonnepanelen. De provincie eist verder bij de aanbesteding dat de data en software openbaar zijn en dat de winnende marktpartij dienstverlening door andere bedrijven op zijn laadpunten toestaat. Zo zal de markt nieuwe service en dienstverlening blijven ontwikkelen. Het eigendom, de realisatie en de exploitatie van de laadpunten komen geheel bij de marktpartij te liggen.
Innovatief klimaat
De provincie Noord-Brabant stimuleert elektrisch rijden omdat dit ‘de uitstoot van broeikasgassen vermindert en de economische ontwikkeling versterkt’. De provincie werkt samen met netbeheerder Enexis, vanwege de impact van het elektrisch rijden op het energienet. Door deze samenwerking wordt het mogelijk om te komen tot een innovatief klimaat, waarbij de elektrische auto’s opgeladen kunnen worden met lokaal opgewekte energie. Daarmee neemt volgens de provincie de milieubelasting af. De provincie start de aanbesteding eind juli 2016, en voert die ook voor de provincie Limburg uit. In Limburg worden 480 laadpunten gerealiseerd, verdeeld over 240 laadpalen.
‘Toekomstige Nobelprijswinnaars als eindgebruikers’. De TU Delft stelde hoge eisen voor de nieuwbouw van de faculteit Technische Natuurwetenschappen, TNW Delft. Voor de bollebozen zijn laboratoria vereist met zeer geavanceerde technische functies. Logisch dat gebouwautomatisering werd ingezet in de zoektocht naar zo perfect mogelijke labruimtes. Welke lessen zijn daarvan te leren, wellicht ook voor gebouwen met minder specifieke technische eisen?
Complexe automatisering bij nieuwbouw TNW Delft. Nieuwe labs voor de wetenschap
De onderzoeker – die toekomstig Nobelprijswinnaar dus – ziet het gebouw als verlengde van zijn proefopstelling”, zo vertelt Janneke Kamstra, projectmanager namens de TU. Dit legt gelijk bloot hoe belangrijk de technische details van de gebouwautomatisering zijn. Neem het bionano onderzoek dat in het nieuwe gebouw plaats gaat vinden. Onderzoek op de kleinst mogelijke schaal, extreem gevoelig voor trillingen in, en zelfs rondom het gebouw. Dat gaat zo ver dat de autoweg die oorspronkelijk langs het gebouw liep, is veranderd in een park, omdat de trillingen van de auto’s het onderzoek in de soep kunnen laten lopen.
Tegenstrijdige eisen
“Ieder gebouw is zijn eigen prototype, maar hier was dat wel extreem het geval”, aldus Janneke Kamstra. Naast het tegengaan van trillingen werden er hoge eisen gesteld op het gebied van ventilatie en klimaatbeheersing. Uiteindelijk is een 30-voudige ventilatie gerealiseerd en is de temperatuur in de labs tot achter de komma te controleren (zie kadertekst). Daarvoor was echter een berg aan installaties nodig, die weer een bron zijn van trillingen, extreme systeemcomplexiteit dus.
“Dat was de grootste uitdaging, en direct ook het meest geavanceerde aan dit gebouw. Er is niet zozeer gebruik gemaakt van nieuwe technieken, maar de tegenstrijdigheid van de eisen maken het project uniek. Enerzijds wil je trillingen verminderen en anderzijds heb je allerlei installaties nodig die deze trillingen veroorzaken. We hebben nergens een gebouw kunnen ontdekken waar deze eisen in zulke mate zijn gesteld.”
Er kwam een boel meet- en regeltechniek bij kijken om deze uitdagingen aan te kunnen. Daartoe werd in zee gegaan met de installatiecombinatie Kuijpers/ULC, voor de elektrotechnische en werktuigbouwkundige installaties. Volgens Kamstra was de verhouding tussen de investering in installaties en die investering in de bouw bijna fifty fifty. “We hebben wel gegrapt dat het tijd werd voor de installateurs om hoofdaannemer te worden.”
Wie neemt verantwoordelijkheid?
Nog belangrijker dan de klassieke rol van installateur, wordt langzamerhand de rol van system integrator. Degene die de verantwoordelijkheid op zich neemt om al de installaties op juiste wijze, in onderlinge samenhang, te ontwerpen, te begrijpen wat er mogelijk is en wat de eindgebruiker daarvan nodig heeft en wat niet. Zoals blijkt uit eerdere bouwprojecten waar automatisering een belangrijke rol speelt, was ook hier de crux om specifieke eisen van eindgebruikers te vertalen in gewenste functionaliteit, en deze daarna te vertalen naar een technische installatie, inclusief automatisering, die aan deze eisen voldoet. In dit geval dus: waaraan moeten de labs voldoen en hoe valt dit te automatiseren? Sleutel tot succes bij een dergelijke unieke opgave is dat vanaf de beginfase de juiste organisatie en instelling aanwezig is. Kamstra: “We hebben snel geleerd om van achter naar voren te denken. Wat heb je aan het eind, ten tijde van de exploitatie, nodig en wat moet daar aan het begin voor gedaan worden. Dat is een logische gedachte, maar voor ons redelijk nieuw, omdat we merkten dat het heel lastig was binnen de eigen organisaties specificaties helder te krijgen.” Ook voor adviseurs bleek het ingewikkeld om daarin verantwoordelijkheid te nemen. “Er was er niet één die zei: geef mij nu maar de lead, want ik heb dat eerder ook gedaan, wij kunnen de juiste organisatie neerzetten en juiste vragen stellen om tot goede beslissingen te komen.”
“Heel belangrijk dat je zo intensief kunt samenwerken, dat geeft dynamiek en plezier in het werk.”
Samenwerken in de ontwerpfase
En zo kreeg de nieuwbouw voor de TNW Delft zelf het karakter van een technisch onderzoek. Er werd besloten om in de beginfase direct zo veel mogelijk partijen, inclusief de installatiecombinatie, bij het proces te betrekken, en feitelijk ontwerpend onderzoek te doen. Daar werden ook al direct onderzoekers en gebouwbeheerders van de TU Delft, als eindgebruikers, bij betrokken. Zodoende werd de driehoek die vaak het succes van gebouwautomatisering bepaalt, al vroeg gesloten; tussen de beheerder van de business case,
de technische partijen, en deskundige eindgebruikers.
“Zo’n intensief contact met de gebruiker had ik nog niet eerder meegemaakt”, aldus William Duinkerken, projectleider meet- en regeltechniek namens Kuijpers. De installatiecombinatie werd al in de ontwerpfase betrokken en tijdens het hele project bleven er evaluatiesessies plaatsvinden.”
“Die korte lijntjes hebben enorm geholpen. Heel belangrijk dat je zo intensief kunt samenwerken, dat geeft dynamiek en plezier in het werk.” Ook Roy Eugelink, projectmanager namens Honeywell Building Solutions, erkent het belang om als automatiseerder al in de ontwerpfase betrokken te worden. Honeywell leverde diverse apparatuur voor de installaties, maar dacht vooral na over de juiste integratie van de installaties, een efficiënte inbedrijfstelling en het toegankelijk maken van de functionaliteit voor de gebruiker. Foto: erik musters
Het belang van systeem architectuur
Met een hoeveelheid aan technische installaties en de wens om deze te automatiseren, is zoals ook in dit project is gebleken, de vraag welke partij hierin de leiding neemt wat betreft de ‘systeem architectuur’. In dit geval bepaalde Kuijpers in de ontwerpfase welke installaties er nodig waren en integreerde deze in het ontwerp van het gebouw. Daarna verzorgde Honeywell de detailengineering. Het is veelzeggend dat Roy Eugelink aangeeft ook het liefst al in de ontwerpfase betrokken te worden, met oog op de efficiëntie. “Nu werden achteraf enkele keuzes uit de ontwerpfase bijgesteld. Omdat wij er toch meer op detailniveau naar kijken en er dan altijd dingen anders en efficiënter blijken te kunnen. Door direct bij het ontwerp betrokken te worden, worden aanpassingen in het ontwerp achteraf voorkomen.”
Duinkerken geeft dit grif toe, ook voor de installatiecombinatie zou dit efficiënter zijn. Daarbij maakt hij wel het praktische bezwaar dat vaak eerst een ontwerp wordt gemaakt en daarna pas een partij wordt gezocht die dit zou kunnen uitvoeren. In de ontwerp- en uitwerkingsfase ontstond dus een organische samenwerking tussen opdrachtgever, bouwer, ontwerper, installatiecombinatie en eindgebruiker. Geheel in de stijl van technisch onderzoek werd er eerst een mock-up, een testopstelling, ingericht. Een proeflab, waarbij alle gewenste toepassingen op het gebied van klimaat- en luchtbeheersing en trillingen in de praktijk konden worden getest.
Monitoring op hoog niveau
De argumentatie voor een proeflab was dezelfde als voor het vroegtijdig betrekken van de automatiseerders: voorkomen is beter dan genezen. Kamstra: “Zo’n proeflab is een investering. Maar nu kon er in één keer van alles getest worden dat voor alle labs toepasbaar is. Wanneer na oplevering van het gebouw blijkt dat er iets niet werkt zoals gewenst, zijn de kosten om verbeteringen aan te brengen veel hoger.”
Zo kon bijvoorbeeld van tevoren in de praktijk uitgevogeld worden of het wel mogelijk was om het klimaat in een lab tot de tiende graad te beheersen en welke labinrichting daar het meest gunstig voor was. De controle op het functioneren van het gebouw is van zeer hoog niveau. Daarbij wordt niet alleen gekeken of het geïntegreerde systeem werkt, maar ook of het wordt begrepen. Of de gebruiker meester is over de aangebrachte techniek. Vandaar dat na oplevering een extra dag wordt ingepland, waarbij Duinkerken de eindgebruiker bij de hand neemt en de verschillende labs met ze doorloopt. Feitelijk een korte cursus gebouwautomatisering. Omdat de ruimteconditie zo nauw luistert, zijn er regelkringen aangelegd die afwijkingen en storingen in een ruimte binnen tien minuten herstellen. Na inbedrijfstelling wordt dit proces de eerste periode van gebruik 24/7 gemonitord, om aan de gebruiker te kunnen aantonen dat storingen inderdaad binnen die tien minuten opgelost zijn.
Automatiseren met BIM
Op de drempel van ingebruikname noemt Janneke Kamstra het belang van samenwerking vanaf de beginfase een cruciale factor. “Continu afstemmen door alle lagen heen. Communicatie en elkaar veel zien is erg belangrijk geweest.” Er is veel gebruik gemaakt van BIM. Daarin werd ook de integratie van de installatietechniek in het gebouw op hoog niveau uitgewerkt. De informatiemodellen bleken zo groot, dat het BIM-systeem het nauwelijks aan kon. Het feit dat een volledig gebouw in 3D bekeken kan worden, biedt mooie mogelijkheden om in BIM met gebouwautomatisering aan de slag te gaan. Maar in de praktijk heeft dit nog wat voeten in aarde, vanwege de hoeveelheid informatie die aan de automatisering is gekoppeld. “Neem onderhoud, hoe meer informatie je in BIM toevoegt, hoe makkelijker het voor beheer en onderhoud is om te begrijpen.” Daar ligt wat William Duinkerken betreft dan ook de koppeling met gebouwautomatisering. “Het zou ideaal zijn wanneer in BIM meldingen binnenkomen over storingen, zodat je precies kunt zien waar iets vervangen moet worden. In dit project wordt het al wel ingezet voor het beheer, met name om te zien hoe datgene wat vervangen moet worden eruit ziet en waar het zit. Voor ons was het een heel groot project in BIM. Het heeft ons wat leergeld gekost, maar voor de volgende projecten die we doen, gebruiken we het in negen van de tien gevallen.”
De bouwcombinatie verwierf inmiddels ook het beheer en onderhoud voor de komende dertig jaar. Dertig jaar om een Nobelprijswinnaar af te leveren. Hoe toekomstbestendig is het gebouw eigenlijk? “Als je kijkt naar de ontwikkelingen van deze vakgroepen van de TU, de laatste drie jaar, dan is het lastig om te kijken hoe toekomstbestendig je gebouw is ten aanzien van de vooruitstrevende onderzoeken. Maar als ik zie wat ze nu allemaal doen in het oude gebouw, dan denk ik, de wetenschap is ook wel weer creatief in zichzelf en kan met dit gebouw wel weer een paar jaar vooruit”, veronderstelt Kamstra.
[tabs]
[tab title=”Techniek”]
In het nieuwe gebouw van de TNW Delft gaan de afdelingen Bionanoscience, Chemical Engineering en Biotechnologie, de komende jaren aan de slag met hun laboratoriumonderzoek. Het faculteitsgebouw zal ruimte bieden aan 800 studenten en 600 medewerkers.
Om de temperatuur tot op de tiende graad nauwkeurig te kunnen regelen, werden speciale temperatuuropname sensoren ontwikkeld die via het plafond in de buurt van de labtafels hangen. Honeywell ontwikkelde feitelijk een prefab automatiseringssysteem, waarbij vooraf iedere regelaar werd geëngineerd en de software werd ontwikkeld voor onder andere de user interface. De regelaars werden voorzien van een label, zodat de installateur direct kon zien waar en hoe deze moet worden aangesloten. Het vooraf zoveel mogelijk techniek integreren in één montageplaat heeft volgens Roy Eugelink verschillende voordelen. “Op het moment van inbedrijfstellen is het plug and play. Het werk dat op de bouwplaats gebeurt, wordt daardoor geminimaliseerd, wat voordeel oplevert voor de veiligheid en de efficiëntie. Daarnaast kan de techniek op deze manier zo laat mogelijk in het proces worden aangebracht. Het is beter high tech apparatuur zo laat mogelijk aan te brengen, vanwege het stof en zaagsel dat altijd op een bouwplaats aanwezig is.” De inbedrijfstellingswerkzaamheden werden op deze manier met 35 procent gereduceerd. Dankzij de automatisering kan de temperatuur, luchthoeveelheden, luchtvochtigheid en -stabiliteit en luchtinlaatsnelheid per lab eenvoudig geregeld worden middels de eenduidige user interface, die ook wordt gebruikt voor de andere gebouwen van de TU Delft.
Door de ontwikkeling van automatisering ontstaan de laatste tijd steeds slimmere gebouwen. Steeds meer apparaten en functies binnen een gebouw kunnen met elkaar communiceren, waardoor een slim gebouw ontstaat. Dit fenomeen verplaatst zich nu naar de slimme stad, waarbij stadsontwikkeling hand in hand gaat met automatisering. In Eindhoven wordt dit jaar gestart met de tender iCity.
De tender is een samenwerking tussen de TU-e, de gemeente Eindhoven en VolkerWessels om te komen tot een slimme stad. In een persbericht licht VolkerWessels toe welke mogelijkheden zij voor zich zien. “Een stad waarin alles om ons heen communiceert met elkaar en met ons. Fietspaden lichten op als je aan komt rijden. Camera’s detecteren ongelukken en waarschuwen hulpdiensten. Je auto adviseert je waar je het best kunt parkeren; met je telefoon geef je opdracht je appartement vast op te warmen als je naar huis rijdt.”
Slimme stad iCity
Men ziet een stad voor zich waarin auto’s, koelkasten, camera’s, smartphones, parkeerplaatsen, de verwarming en zelfs hardloopschoenen met elkaar communiceren. Aangezien het project nog niet van start is gegaan, is nog niet helemaal duidelijk welke initiatieven daadwerkelijk gerealiseerd gaan worden. Via praktisch onderzoek zal worden gezocht naar sterke ideeën om steden slimmer te maken. De iCity Tender daagt MKB-ondernemers en start-ups uit om innovatieve producten en diensten te ontwikkelen, die de kracht van de gemeenschap gebruiken en de levenskwaliteit verhogen. In het kader van Triangulum, een programma dat wordt gefinancierd door het Europese Horizon 2020 Program, worden de komende jaren slimme stadtoepassingen op Strijp-S in Eindhoven geïmplementeerd.
Strijp S
“We willen businessmodellen financieren die mensen met elkaar en hun omgeving verbinden. Strijp-S vormt het ‘living lab’ om deze producten en diensten te testen. Het gebied fungeert als ‘launch market’ om ideeën te ontwikkelen tot schaalbare oplossingen die ook in andere steden toepasbaar zijn”, zo meldt VolkerWessels. De slimme stad iCity die wordt gerealiseerd zal gaan bestaan uit drie lagen. Alle data en online verkeer bevindt zich in de ‘cloud laag’. Hier vinden analyse, communicatie en ‘content development’ plaats. De volgende laag is de ‘leefbare laag’: het tastbare deel van de stad. De straat waarop men loopt en de deurklink die men vastpakt. Tot slot is er de ‘infrastructuur laag’: wegen, rails, leidingen en glasvezelkabels. De interactie tussen deze lagen maakt de stad ‘smart’. De lagen communiceren met elkaar en werken samen. Zo ontstaan crossovers en integraties die een efficiëntere en duurzamere stad mogelijk moeten maken. Het voormalige Philips-terrein Strijp-S wordt sinds 2002 getransformeerd van industrieterrein tot innovatieve woon- en werkplek.
De kickoff van het project vindt plaats op 1 september 2016.
Het nieuwe gebouw Energy Academy Europe (EAE) belooft het duurzaamste onderwijsgebouw van Nederland te worden. Het topinstituut waarin bedrijfsleven, onderwijs en wetenschap samen werken aan onderzoek en innovatie op energiegebied, zal in het najaar op de Zernike Campus Groningen in gebruik genomen worden.
De Zernike Campus huisvest momenteel al een groot scala aan onderwijs- en onderzoeksinstellingen waaronder EnTranCe (Energy Transition Center), een onderzoekspark voor de ontwikkeling van producten die moeten helpen bij de energietransitie en de Energy Academy Europe (EAE). Om onderzoekers, studenten en het bedrijfsleven op het gebied nader tot elkaar te brengen, is besloten tot nieuwbouw van de EAE. Bedoeling is, dat het nieuwe gebouw een plek is, waar ontmoeting en kennisuitwisseling centraal staat, dat innovatie en energie uitstraalt en tegelijkertijd natuurlijk aanvoelt.
Minder dak, meer zonnepanelen
Voor het gebouw is gekozen voor een low tech benadering van het energievraagstuk; er wordt optimaal gebruik gemaakt van de natuurelementen aarde, water, lucht en zonlicht als primaire energiebron. Met Pieter van Hoesel, projectmanager van de afdeling vastgoed en investeringsprojecten van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), praten we over deze benadering.
Wat houdt dit in de praktijk in?
Van Hoesel: “Het schuine dak, gericht op het zuiden, heeft een oppervlakte van 4.000 m2. Door 2.000 m2 van dit dak stroomt daglicht naar binnen. De andere helft ervan is belegd met zonnepanelen. Deze panelen staan in een dakvormig – niet plat, in alle richtingen geplaatst – patroon opgesteld, waardoor we 4.000 m2 aan zonnepanelen hebben. De hellingshoek van het dak ligt net onder de 20 graden; de collectie van zonne-energie onder die hoek is optimaal. Het gebruikte patroon van zonnepanelen zorgt voor een optimale opvang van zonne-energie; van ’s morgens vroeg tot tegen de avond.”
Bewust is niet gekozen voor met de zon mee bewegende panelen. Pieter van Hoesel legt uit: “Technisch gezien is het vrij ingewikkeld om zoveel zonnepanelen op een dak mee te laten bewegen met de zon. Meedraaiende zonnepanelen zijn veel storingsgevoeliger, er komt sneller vuil tussen en het maakt behoorlijk wat lawaai. Op kleinere schaal wordt deze techniek wel toegepast. Op onze campus bijvoorbeeld staat een soort ‘zonnebloem’, die met de zon mee draait.”
Meer zonnepanelen op een kleinere oppervlakte van een dak lijkt ideaal om zo veel mogelijk energie te vergaren. Waarom wordt deze methode niet vaker toegepast. “Het is lastig daar een antwoord op te geven”, zegt Van Hoesel. Zie de EAE als voorbeeld voor andere gebouwen. Misschien dat we de methode in de toekomst vaker tegen zullen komen. Let wel, 4.000 m2 aan zonnepanelen op 2.000 m2 dak is duurder dan 2.000 m2 aan zonnepanelen op dat zelfde dak. De trend is echter, dat zonnepanelen goedkoper worden en steeds meer bekend is over het daadwerkelijk rendement. Dus, wie weet.”
Vanwege het hellende dak van het nieuwe gebouw telt het aan de zuidzijde en aan de noordzijde niet evenveel verdiepingen. Aan de zuidkant komen er tweeënhalve bouwlaag, aan de noordzijde vijf bouwlagen. “Het is een praktische keuze. Onder het lage gedeelte kunnen we minder verdiepingen kwijt dan onder het hoge”, aldus Van Hoesel.
Meer duurzaamheid
Niet alleen het zonnedak zorgt voor duurzaamheid, ook andere maatregelen dragen daar aan bij. Van Hoesel: “Onder het gebouw bevindt zich om de kelder heen een soort labyrint. Een lange gang, niet voor mensen om door heen te lopen, maar om lucht door naar binnen te laten. In de wintersituatie is de buitenlucht koud. Voordat we deze lucht gebruiken om het gebouw te ventileren, gaat het door het doolhof heen. De lucht wordt opgewarmd door de aardwarmte. Gebruik je deze lucht om te ventileren, dan hoef je er minder energie in te stoppen.”
Ook de zogenaamde ‘zonneschoorsteen’ draagt een steentje bij. Pieter van Hoesel legt uit: “Tussen de twee bouwdelen bevindt zich een atrium, waar de ventilatielucht van het gebouw bij elkaar komt. Afvoer moet via het dak gebeuren. Normaal gesproken worden hier ventilatoren voor gebruikt. Wij bouwen echter een zonneschoorsteen, een kokerachtige constructie,
die opgewarmd wordt door de zon. Hierdoor ontstaat er een natuurlijke trek. Vergelijk het met een kolenkachel. De verbrandingsgassen gaan op natuurlijke wijze – omdat de gassen warm zijn – via de schoorsteen naar buiten.”
Tot slot noemt Pieter van Hoesel de wintertuin. “Deze bevindt zich aan de zuidzijde van het gebouw onder het laagste punt van het zonnedak. Eigenlijk is het een soort kas, waar een tussenklimaat in heerst. In koude perioden van het jaar wordt de lucht, bedoeld voor ventilatie van het gebouw, voorverwarmd. Dus ook hier hebben we minder energie nodig. In het voor- en najaar kan het ook andersom werken. Op hete zomeravonden maken we ’s nachts gebruik van de koele buitenlucht om het gebouw vanuit de wintertuin in één keer af te ‘spoelen’.”
Outstanding
Voor de bouw van de EAE wordt gewerkt met een BREEAM-certificering. BREEAM beoordeelt gebouwen op negen verschillende duurzaamheidsonderwerpen: management, gezondheid, energie, transport, water, materialen, afval, landgebruik en ecologie en vervuiling. Op elk onderdeel zijn punten te behalen. Bij het ontwerp van de nieuwbouw van de Energy Academy Europe is ruim ingezet op het behalen van energiebesparende maatregelen. In totaal is hiermee 89,62% aan punten behaald. Voor BREEAM Outstanding is een score van 85% of hoger nodig. De Dutch Green Building Council (DGBC) heeft het ontwerp van de nieuwbouw EAE dan ook gecertificeerd met de Outstanding status.
Pieter van Hoesel: “Qua bouwmateriaal is er gekozen voor beton en staal. Bij BREEAM krijg je strafpunten voor het gebruik van ‘foute’ materialen en pluspunten voor het gebruik van goed materiaal. We maken zo onze afwegingen. Kies je voor beton, dan moet het wel beton zijn met granulaat van bijvoorbeeld sloopmateriaal. Staal is beter dan aluminium, enzovoorts. Zoals gezegd, de omgeving van het gebouw is ook belangrijk voor de Outstanding status. Een van de eisen is, de bewoners te betrekken bij de totstandkoming van het gebouw. Goede voorlichting dus. Daarnaast is een ‘gezond’ binnenklimaat voor de mensen die er in komen te werken, vereist. Een andere eis is het rekening houden met de dieren. Daarom dat we een ‘dierenhotel’ creëren naast het gebouw. Een onderkomen waarin dieren, zoals vogels, kunnen huizen en nestelen.”
Zero emission
Pieter van Hoesel is trots op het ontwerp van het EAE. Hij zegt: “Naar ons idee is het uniek. Het wordt het meest duurzame onderwijsgebouw van Nederland. We hebben heel wat ambities opgesteld, toen we begonnen. Zoals de ambitie van een zero emission gebouw. Oftewel, het tot nul brengen van de CO2-uitstoot. Dat kan alleen als je het gebouw energieneutraal maakt of energieleverend per saldo. Zero emission moet je wel als ‘gemiddeld’ zien. Is het in de winter erg koud en zit er veel tegen, dan is het mogelijk dat we energie uit elektriciteit moeten gebruiken. Maar er zijn ook momenten in het jaar dat we energie terug kunnen leveren.”
Tot slot, is het lastig om een dergelijk gebouw neer te zetten? Pieter van Hoesel: “De voorbereiding kost behoorlijk wat tijd. Voor veel partijen is het iets nieuws. Ook het bouwen zelf vergt alles van de aannemer en installateur. Maar ik merk wel dat partijen snel leren. Tot nu toe is alles redelijk probleemloos verlopen.”
Wie zijn er betrokken bij de bouw van de EAE?
De nieuwbouw van de EAE in Groningen is een initiatief van de Rijksuniversiteit Groningen, de Hanzehogeschool, Energy Delta Institute, Energy Academy Europe en
Energy Valley. Het project wordt mede gefinancierd door het Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN), Ruimtelijk Economisch Programma en door het Ministerie van Economische Zaken.
Pieter van Hoesel: “Het bedrag mag ik helaas niet noemen. “Wel kan ik zeggen, dat we 15% meer aan totale bouwkosten uitgeven, dan wat gebruikelijk is bij nieuwbouw van een dergelijk gebouw. Dat heeft te maken met de bijzonder maatregelen, zoals genoemd in het artikel. Op termijn hopen we deze extra investering er weer uit te halen.”
Het ontwerp van de Academy staat op naam van Broekbakema, pvanb architecten, Ingenieursbureau Wassenaar, DGMR, ARUP, dr. heinekamp en ICS adviseurs. De bouw van de EAE wordt gerealiseerd door Friso/Koopmans Bouwgroepcombinatie en ENGIE (voorheen Cofely GDF Suez).
Oppervlakte
Energy Academy europe
[table caption=”” width=”100%” colwidth=”80%|20%” colalign=”left|right”]
Brutovloeroppervlak in m2 (NEN 2580)|14.819 m2
Totaal terreinoppervlak in hectare|4.350 m2
[/table]
[table caption=”” width=”100%” colwidth=”50%|50%” colalign=”left|right”]
Verwacht energiegebruik in kWh/m2 BVO |12,6 kWh/m2 BVO/jaar elektrisch
Verwacht verbruik van fossiele brandstoffen in kWh/m2 BVO/jaar|0 kWh-elektrisch/m2 BVO/jaar
Verwacht verbruik van duurzame energiebronnen in kWh/m2 BVO|PV-panelen: 64 kWh primair/M2 BVO/jaar, WKO: 13 kWh primair/m2 BVO/jaar
Verwacht waterverbruik in m3/persoon/jaar|7,1 m3/persoon/jaar
Verwacht waterverbruik dat wordt betrokken via hemelwater of grijs water in procenten|29%
[/table]
