Monumenten vormen een belangrijk onderdeel van ons cultureel erfgoed, maar hun energieprestaties laten vaak te wensen over, vooral door warmteverlies via vensters. Het behouden van de monumentale waarde gaat hand in hand met de noodzaak om energie te besparen en comfort te verbeteren. Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed kwam met een uitgebreid onderzoek rond de mogelijkheden van voorzetramen als oplossing voor het verduurzamen van monumenten, waarbij zowel esthetiek als isolatie een rol spelen.
“Het gebruik van binnen voorzetramen bij monumenten blijkt zeer effectief: ze halveren het warmteverlies”
Historische vensters en energieverlies
Vensters in historische panden zijn vaak prachtig, maar ze verliezen veel warmte. Dit komt door transmissie, zoals geleiding en straling, en door luchtuitwisseling via kieren. Transmissie gaat over warmte die door glas en kozijnen ontsnapt. Luchtuitwisseling, ook wel in- en exfiltratie genoemd, betreft onbedoelde luchtstromen door naden. Beide factoren zorgen voor een hoog energieverbruik in oude gebouwen.
De luchtdichtheid van historische ramen is meestal slecht. Studies tonen aan dat erfgoedramen vaak waarden halen van meer dan 100 kubieke meter per uur per vierkante meter bij 50 Pascal druk. Dit staat in schril contrast met moderne ramen, die veel betere scores laten zien. Het aanpakken van deze problemen is daarom een prioriteit bij isolatie van monumenten.
Mogelijkheden voor verduurzaming
Er zijn verschillende manieren om historische vensters energiezuiniger te maken. Het vervangen van enkel glas door dubbel of vacuümglas is een optie. Een andere methode is het verbeteren van kierdichting. Daarnaast kan men kiezen voor het plaatsen van voorzetramen, zowel aan de binnen- als buitenzijde. Deze opties worden uitgebreid besproken in het afwegingskader voor verduurzaming van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Het volledig vernieuwen van vensters is ook mogelijk, maar dit gebeurt alleen als andere methoden niet voldoen. Het behouden van het historische uiterlijk blijft altijd voorop staan. De monumentale waarde mag niet verloren gaan door aanpassingen. Daarom worden oplossingen zorgvuldig afgewogen.
Voorzetramen als effectieve oplossing
Het plaatsen van binnen voorzetramen biedt een interessante balans tussen energiebesparing en behoud van esthetiek. Deze ramen worden aan de binnenzijde van het bestaande venster geplaatst. Ze verbeteren niet alleen de thermische prestaties, maar verhogen ook de luchtdichtheid. Dit vermindert warmteverlies door luchtuitwisseling aanzienlijk, wat bij oude ramen een groot probleem is.
Voorzetramen kunnen variëren in type glas, van enkel tot vacuümglas. Zelfs met enkel glas kan de equivalente U-waarde dalen naar ongeveer 2,5 tot 3 W per vierkante meter Kelvin. Dit is een flinke verbetering ten opzichte van de oorspronkelijke situatie. Het effect op energiebesparing is dus direct merkbaar.
Onderzoek naar warmteverlies
Recent onderzoek door de KU Leuven, in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, richtte zich op het besparingspotentieel van venster aanpassingen. Twee typen historische ramen werden onderzocht: een houten schuifraam en een stalen venster. Verschillende glasopties, zoals enkel, dubbel en vacuümglas, werden gesimuleerd met software.
De resultaten tonen aan dat het vervangen van glas alleen vaak niet genoeg is. Warmteverlies door luchtuitwisseling blijft een grote factor. Bij een windsnelheid van 5 meter per seconde kan het verlies door een houten raam met enkel glas oplopen tot 597 watt. Met dubbel glas daalt dit naar 220 watt, een reductie van 63 procent.
Impact van wind en thermische trek
Winddruk en temperatuurverschillen spelen een grote rol bij warmteverlies. In Nederland komt de wind vaak uit het zuidwesten, met snelheden tussen 3 en 4 meter per seconde. Dit veroorzaakt luchtstromen door kieren in vensters. Aan de loefzijde dringt lucht naar binnen, terwijl aan de lijzijde lucht ontsnapt.
Thermische trek, veroorzaakt door temperatuurverschillen over de hoogte van een gebouw, versterkt dit effect. Lucht verplaatst zich van laag naar hoog en van binnen naar buiten. Dit leidt tot extra energieverlies, vooral in slecht afgesloten historische panden. Het aanpakken van luchtdichtheid is daarom een must.
Voorzetramen halveren warmteverlies
Het gebruik van binnen voorzetramen blijkt zeer effectief in het verminderen van totaal warmteverlies. Bij een houten raam met enkel glas is het verlies bij 5 meter per seconde wind 1002 watt. Met een binnen voorzetraam met enkel glas daalt dit naar 329 watt. Met vacuümglas in het voorzetraam is het nog maar 121 watt.
Voor stalen vensters zijn de resultaten vergelijkbaar. Het oorspronkelijke verlies van 1280 watt daalt naar 430 watt met een voorzetraam van enkel glas. Met vacuümglas wordt dit zelfs 140 watt. De verbeterde luchtdichtheid speelt hier een grote rol in.
Invloed van glas en positie
De keuze van glas in voorzetramen maakt een verschil, maar de positie van het raam minder. Bij houten ramen is de afstand tussen voorzetraam en origineel raam amper van invloed. Bij stalen ramen is een grotere afstand beter, omdat dit stralingsverlies vermindert. Dit kan een verbetering van 15 procent opleveren.
Het type glas heeft meer impact. Vacuümglas in een binnen voorzetraam kan de U-waarde brengen naar ongeveer 1 W per vierkante meter Kelvin. Dit is een enorme stap vooruit in vergelijking met enkel glas, dat vaak een U-waarde van bijna 5 heeft.
Praktische overwegingen bij installatie voorzetramen
Bij het plaatsen van voorzetramen moet men letten op bouwfysische aspecten. De luchtdichtheid van het nieuwe raam moet gelijk zijn aan die van moderne buitenramen. Dit voorkomt condensvorming tussen de ramen, wat schade aan het oude venster kan veroorzaken. Een goede afdichting is dus noodzakelijk.
Daarnaast moet de installatie zorgvuldig gebeuren om de historische waarde te behouden. Het uiterlijk van het pand mag niet veranderen. Dit vraagt om vakmanschap en aandacht voor detail. Het is een investering die zich terugbetaalt in lagere energiekosten.
Beperkte data over luchtdichtheid
Een uitdaging bij het verduurzamen van monumenten is het gebrek aan meetdata over luchtdichtheid van oude ramen. In studies wordt dit vaak als variabele meegenomen, omdat harde cijfers ontbreken. Meer onderzoek hiernaar zou helpen om betere keuzes te maken bij renovaties.
Metingen in België en het Verenigd Koninkrijk tonen hoge luchtlekwaarden aan. Dit onderstreept de noodzaak om luchtdichtheid aan te pakken. Zonder deze focus blijven energiebesparingen beperkt, zelfs met nieuw glas of andere ingrepen.
Meer informatie
Het toepassen van voorzetramen biedt een duurzame oplossing voor monumenten. Het combineert energiebesparing met behoud van erfgoed. Door de luchtdichtheid te verbeteren en warmteverlies te verminderen, dragen deze ramen bij aan comfort. Ze vormen een praktische en effectieve manier om monumenten klaar te maken voor de toekomst. Lees meer over het door het uitgevoerde onderzoek rond voorzetramen bij monumenten.
Zie ook:
Rijksmonumenten mogen worden voorzien van zonnepanelen.
ISDE subsidie biobased isoleren verhoogd en isolatie van monumenten mogelijk.
